De vrijheid van land en hoeve

Category: Editie 91

Ruimte, geschiedenis en een prachtig landschap. Ja, wonen op het platteland kan heerlijk zijn. Vraag het maar aan architect Glenn Reynaert. Hij neemt je mee langs drie uitzonderlijke hoeves in landbouwzones met eigen stedenbouwkundige regels. Soms zijn de nieuwe ontwerpen opvallend, soms zit de kracht net in de details. Glooiende heuvels, een zicht zover je maar kijken kan en rond je heen enkel akkers en groene weiden. Met koeien, schapen of paarden die genieten van het warme winterweer. Dit moet wel West-Vlaanderen zijn. Gebouwen zie je amper, of het moet de plaatselijke kerk, de nabije boerderij of een oorlogsmonument zijn. De Vlaamse velden van WO I zijn vandaag een prachtig decor waar geschiedenis, ruimte en authentieke architectuur hand in hand gaan. Dat die architectuur niet gebukt moet gaan onder stedenbouwkundige regels toont architect Glenn Reynaert. Ook al staan heel wat woningen op de lijst van onroerend erfgoed en zijn de bouwvoorschriften in landbouwgebied nu eenmaal strenger. “De beperkingen van bouwen of verbouwen in landbouwzones wegen niet op tegen de vrijheid die je hier ervaart en de unieke kracht van de omgeving”, vertelt Glenn. Hij werkt in Diksmuide en kent het West-Vlaamse vlakke land als zijn broekzak.
 
Landschap als troef
De rondrit langs drie voorbeeldprojecten start dicht bij de Franse grens. Hier ontwierp Glenn Reynaert een authentieke hoeve met herkenbare elementen en oog voor geschiedenis. De bestaande hoeve waar ooit oorlogswezen werden opgevangen, werd met de grond gelijk gemaakt. Enkel om opnieuw te bouwen in een mooiere afwerking, met alle moderne comfort en in spiegelbeeld zodat de bewoners heerlijk genieten van de avondzon in de leefruimte en op het terras. De typische elementen van de boerderijwoning werden volledig behouden. De klossen werden gerecupereerd, de herkenbare steunberen verrezen opnieuw en de vormen van een 18de eeuwse hoeve zijn helemaal aanwezig. De woning is volledig onderkelderd voor extra ruimte en vormt een harmonieus geheel met de rest van de hoeve en het landschap. Hoewel de woning een recente nieuwbouw is, lijkt het alsof de bakstenen hier altijd al gestaan hebben. “Al mijn ontwerpen staan in teken van drie zaken: de gulden snede, licht en sfeer. Dat merk je ook hier. De ramen zorgen voor mooie zichten op de beide assen. Zowel in de breedte, als in de lengte.” Dat zicht belangrijk is, bewijst een detail. De hal binnenin eindigt met prachtig zicht op een oude boom die als een monument pronkt in de weidse omgeving. “Het landschap en het perspectief is een dankbaar gegeven als architect. Hoe ruimer het landschap, hoe uitdagender om er als architect mee aan de slag te gaan.”
 
Onverslijtbaar
Bij de hoeve horen twee schuren. Samen vormen ze een U-vorm met een binnenplaats waar de zon volop schijnt. In tegenstelling tot de woning zelf die werd heropgebouwd van nul, dienden de twee schuren gerestaureerd te worden. Eén ervan is reeds voltooid, de andere restauratie is kortelings gepland. De schuur langs de straatkant kreeg een liefdevolle behandeling met landelijke en authentieke materialen. Het oude, niet-passende, oplapwerk verdween. Bij restauratiewerken zoals deze, of bij nieuwbouw met een historische toets zoals in de woning, werkt de architect met gerecupereerde bouwmaterialen van Vandemoorte uit Zarrenl. De firma is gespecialiseerd in oude bouwmaterialen en leverde oude klampstenen, muurankers en dakpannen. De uitstraling en de patine die enkel door leeftijd bereikt wordt, is onmogelijk na te bootsen met nieuwe bouwmaterialen. De recupereerde stenen van Vandemoortel vormen een afgewerkt geheel met mooie elementen in eikenhout en fijne ramen met staalprofielen. Dat laatste is het werk van Kunstsmederij Van der Meirsch. De fijne stalen ramen aan de voorzijde van de schuur dichten de vroegere ademgaten: verluchtingsgaten voor de dieren die hier ooit zaten. Het is precisiewerk dat tot in de puntjes werd ontworpen door Glenn Reynaert en uitgevoerd door Rudy Van der Meirsch. Rudy: “De ramen zijn voorzien van dubbel glas. Isolatie is niet langer een heikel punt bij stalen raamprofielen. Alle vormen zijn mogelijk.” Aan de kant van het binnenplein zorgt een grote glasconstructie met staal voor het nodige licht. Meteen vormt een dubbele deur ook de verbinding tussen schuur en binnenplaats. Kunstsmederij Van der Meirsch is constructeur van eigengemaakte semithermische profielen die de slanke lijn van de ramen bewaren. Als kunstsmid loodst hij u door het hele proces: van ontwerp, over planning, tot afwerking. Zijn professionele medewerkers maken van uw constructie in smeedijzer een pareltje, gaande van afsluitingen en poorten tot trappen, balkons, ramen en deuren, tuintafels, prieeltjes, lantaarns tot zelfs brievenbussen.
 
Beperking als uitdaging
In de gerestaureerde schuur is er plaats voor een werkplaats,
bergruimte en een polyvalente zaal. Schuur nummer twee moet nog worden aangepakt. Hier huist op termijn een jachthuis. Vandaag zijn de restanten van de oude stallen nog duidelijk zichtbaar. De troggen bieden plaats aan spinwebben en de patine van de verweerde deuren richting hooizolder geven de plek nog meer charme. Op de binnenplaats zelf verwijst een eenvoudig perkje naar de plek waar ooit de mest verzameld werd. Respect voor het verleden, met oog voor de toekomst. Het geheim van architect Glenn Reynaert is dat hij rekening houdt met de details.  Ramen zijn hedendaagse, exacte kopieën van oude kloosterramen. De dorpel is een nieuw ontworpen model naar oude, bestaande voorbeelden. Zelfs de taille ancienne is compleet. Ook op vormelijk vlak houdt hij rekening met de geschiedenis. “Het zijn de bouwtechnische beperkingen van de 18de eeuw die hoeves hun originele uitstraling geven. De technieken voor het overspannen stonden nog niet zo ver. Vandaag is veel meer mogelijk, maar door rekening te houden met de vroegere beperkingen in een nieuw ontwerp krijg je een historische uitstraling. Ook met een nieuwbouwproject.”
 
Uitstraling met karakter
Bouwtechnische beperkingen of niet: het dak van een 18de eeuwse hoeve is specialistenwerk. Dak- en zinkwerken Cauwelier ging met plezier de uitdaging aan en verzorgde de volledige zink- en dakwerken. “Een historische, landelijke stijl brengt altijd een zekere moeilijkheidsgraad met zich mee”, vertelt zaakvoerder Filip Cauwelier. “Het dak is afgewerkt met specifieke details, verborgen holtes, kleine oversteken en fijne afwerkingen. Bovendien moet je altijd rekening houden met het formaat van de oude dakpannen. De afmetingen van oude dakpannen kunnen variëren. Je moet op voorhand de juiste breedte bepalen voor een perfect eindresultaat. Dakwerken voor een historische hoeve zijn nooit standaard. Het is altijd maatwerk met gerecupereerde materialen.” Ondanks de leeftijd van de dakpannen is de kwaliteit gegarandeerd. Daarvoor is er een strenge selectie. De verweerde dakpannen zetten je trouwens op het verkeerde been, want onder de pannen ontwierp Glenn Reynaert een volledig nieuw gebinte in de nieuwbouwwoning. Zo voldoet ook een historische hoeve aan hedendaagse energienormen.
 
Bouwregels op het platteland
Hierbij licht architect Glenn Reynaert de wetgeving toe. Je las het al: bouwen of verbouwen in landbouwzone is gebonden aan flink wat regels. Zeker als een hoeve op de lijst staat van onroerend erfgoed. Je doet niet zomaar wat je wil, maar misschien is dat maar best ook. “De regels zijn streng, maar er is altijd manoeuvreerruimte”, aldus Glenn die de belangrijkste basisprincipes van bouwen in agrarisch gebied op een rijtje zet. “Het is verboden om onroerend erfgoed te slopen. Tenzij een studie aantoont dat het oude gebouw niet behouden kan blijven. Als je sloopt, moet het uitzicht van het nieuwe gebouw altijd gelijkaardig zijn aan het zicht van de oude woning.” Voorwaarde nummer twee en drie: “Een nieuwbouw in agrarisch gebied mag een maximale oppervlakte hebben van 1.000 kubieke meter. Kelders tellen niet mee. Bovendien moet het grondplan van een nieuw ontwerp altijd 75 procent overlappen met het grondplan van de vroegere bouwplannen.” Met andere woorden, je kan niet bouwen aan de andere kant van je perceel, maar je kan wel schuiven met de oriëntatie van je nieuwe bouwproject. Zolang je maar voldoende overlapt met de bestaande grondplannen. Voor wonen in landbouwgebied tellen verschillende classificaties: agrarisch gebied, waardevol agrarisch gebied en ecologisch waardevol agrarisch gebied. “Hoe hoger de klasse, hoe strenger de bouwvereisten. In ecologisch waardevolle zones moet de woning voor 60 procent behouden blijven, inclusief de buitenmuren. Het vergt veel studie en denkwerk, maar ook in zo’n gebieden zijn prachtige projecten mogelijk.”
 
Uitbreiden in fases
En wat als je wil uitbreiden in landbouwgebied? Je hebt opties. Bestaande schuren mag je behouden en inrichten als garage, polyvalente ruimte, tot 100 vierkante meter kantoor, binnenzwembad, poolhouse, toeristische vertrekken en noem maar op. Voor een extra losstaand gebouwtje van 40 vierkante meter in de buurt van de hoeve met een gelijkaardige functie als de schuur is geen vergunning nodig. Melden is voldoende. Ook een buitenzwembad kan, op voorwaarde dat je niet meer dan 80 vierkante meter niet-noodzakelijke verharding aanlegt. Schuilhokken met een tijdelijk karakter voor dieren zijn geen enkel probleem. Afhankelijk van de oppervlakte van het domein zijn ook vaste stallen mogelijk. Tot 75 vierkante meter groot op een domein van 1 hectare. Voorwaarde is wel dat je dieren houdt. “Sinds kort is het mogelijk om een particuliere bouwaanvraag gefaseerd uit te voeren. Dat is een groot voordeel bij grote hoeverenovaties. Per gebouw heb je drie jaar tijd, in plaats van drie jaar voor alle gebouwen”, aldus de architect die trots is op een markant detail: “Ondanks de vele regels heb ik nog nooit een bouwaanvraag ingediend die werd afgekeurd. Dat is het voordeel van ervaring te hebben ente communiceren. Door tijdens de ontwerpfase te overleggen en af te toetsen met de bouwkundige diensten van de gemeente of provincie, weet je op voorhand wat mogelijk is.”
 
Architectuur in functie van de omgeving
Een tweede project waar Glenn Reynaert erg trots op is vind je tussen Ieper en Diksmuide. Hier kreeg een oude kloosterhoeve uit 1750 een nieuw leven met een nieuw elan. De hoeve bestaat uit een onderkelderde woning, een klein bijgebouw als garage, een tweede bijgebouw als stal voor de paarden en een grote schuur waar momenteel gewerkt wordt aan een binnenzwembad en mini-wellnessparadijs. Het zichtbare dakgebinte maakt er indruk, net als de grote glaspartijen in stalen raamprofielen. Twee uitspringende volumes zorgen achteraan voor een verzonken en beschermd terras. Twee leuke weetjes: de elektriciteitscabine op het domein is vermomd als een kapelletje en de klok op het dak van de woning is verbonden met de keuken. Als het eten klaar is, luidt de bel.
 
De architecturale ritmiek in de nieuwbouwwoning en -schuur is duidelijk zichtbaar. Het schrijnwerk van schrijnwerkerij Vanballenberghe versterkt die aanblik. “Wij maken de ramen op ambachtelijke wijze maar met moderne productie, afwaterings en sluittechnieken. Het voordeel van de ambachtelijke benadering is dat de architect vrij kan ontwerpen, zonder rekening te houden met productiemodellen”, vertelt Felten Vanballenberghe. De ramen zijn gemodelleerd naar ontwerp van architect Glenn Reynaert en hebben een erg landelijke toets. Houten luiken zorgen voor extra perspectief en reliëf in de gevel. Ook de fijne kleurschakering - de luiken en ramen hebben een licht opzettelijk kleurverschil - geven diepte aan de gevel. “De raamprofielen vormen een slank geheel zodat de houten profielen de dagopeningen niet domineren maar juist verrijken. De ramen zitten vol traditionele elementen: de vleugels vallen effen, er zijn smalle profielen borstel geschilderd, er is verdoken beslag en de houten dorpel uit één blok verdwijnt in de façade.” Het lijstje is eindeloos. Rond om rond de woning ontwierp de architect een kleine oversteek. Afgewerkt in eikenhout en een lichte hellingsgraad om de dakgoot te bevestigen. Het is een detail, maar het maakt dat de dakgoot nog nauwer aansluit bij de dakrand. De schrijnwerkerij, een familiebedrijf, maakte alles op maat. Tot en met de dakkapellen en de poorten van het garagegebouw. Die zijn bekleed met eiken planken. De kanjers hebben een zichtbare breedte van 24 centimeter.
 
Ook in dit indrukwekkende domein doet het gerecupereerde bouwmateriaal van Vandemoortel uit Zarren zijn intrede. Oude keiklinkers en buitenverlichting dragen bij tot de sfeer. Binnenin wordt de vroegere charme hooggehouden. Handgekapte Belgische blauwsteen, patroontegels, imprador-mozaïek, carrara-mozaiëk en vloeren van nieuwe handgemaakte, blauwgesmoorde terracotta zorgen voor een totaalplaatje. Architect Glenn Reynaert koos de materialen bij Vandemoortel. Zij leverden zowat elk materiaal. Inclusief de oude papestenen en dakpannen die de twee gebouwen – hoewel ze gloednieuw zijn – een ongeëvenaarde charme en patine geven. Onder andere dankzij brandgevels. Ooit maakten ze een huis brandveiliger, maar in het nieuwe ontwerp dienen ze louter als historische referentie. Ook het metselteken in de zijgevel van elk gebouw is een mooie verwijzing naar een oud ambacht en tevens de handtekening van de architect.
 
Fijn profiel voor fijn zicht
Zichtassen domineren het domein. Elke lijn, elk raam is doordacht en mooi op elkaar afgestemd. Dat is mede te danken aan het vaste boograam met stalen profiel dat vanuit de schuur, annex wellness, uitkijkt op drie gigantische zwarte populieren. Home Metal maakt isolerende stalen raamprofielen op maat. Alle maten en quasi alle vormen zijn mogelijk. Hier maakte architect Glenn Reynaert dankbaar gebruik van. Het grote raam zorgt voor een prachtig zicht op eeuwenoude bomen en struiken en de schapen in de wei. Het fijne profiel van de stalen ramen draagt daar flink tot bij. “Het zichtbare gedeelte van Varosteel-raamprofiel is amper hoger dan een meetlat. Een vast raam meet zelfs maar twee centimeter. De minimale afmetingen zorgen voor sierlijkheid in elk ontwerp. Zowel in een landelijk decor als in een moderne omgeving”, aldus Frank Vandermarliere van Home Metal. Het profiel telt vier kamers
en zorgt voor een thermische onderbreking. Zo genieten de bewoners van een warme omgeving terwijl ze genieten van hun zwempartij.
 
Creatief met vorm en invulling
De meest verrassende interpretatie die architect Glenn Reynaert maakte van een landelijke hoeve, is project nummer drie. Ook hier is het unieke landschap een absolute blikvanger. Maar de moderne lijnen verrassen. Toch is de vorm een ode aan de vroegere hoeve. Zij het met een hedendaagse look. De hoeve bestaat uit een hoofdgebouw en achterliggend bijgebouw: twee witte volumes met een zwart opengevouwen boek als dak. Enkel de schil is zwart. Alle andere afwerkingen zijn wit. Het dak herbergt onzichtbare dakgoten en maakt aan de straatkant plaats voor 5,5 meter hoge ramen. Voorbijgangers zien enkel de benedenverdieping. De bewoners genieten van het licht op de bovenste verdieping door het hoge verborgen raam. De uitgelijnde ruimtes en gebouwen zijn telkens varianten op 1,35 meter: de breedte van elk raam. Ook de ingewerkte kasten staan in het gelid. De verhoudingen worden op elk moment gerespecteerd. Zelfs in het enige dakraam aan de achterzijde. Dat zorgt voor lichtinval in de badkamer en in de inkomhal. Een landelijk of modern ontwerp: Glenn Reynaert zorgt ervoor dat de zichtassen domineren. Maar ook in de hedendaagse architectuur staat respect voor het verleden centraal. “Ik koos bewust voor baksteen, weliswaar wit gekaleid, omdat baksteen de warmte uitstraalt van de vroegere hoeve. Met een andere gevelbekleding is het ontwerp te kil.” Bouwbeperkingen in landbouwzone? Het is maar hoe je het bekijkt.

Met dank aan :
www.glennreynaert.be
www.vandemoortel.com
www.kunstsmederijvdm.be
www.cauwelier.be
www.vanballenberghe.be
www.homemetal.be

Fotografie:
www.hendrikbiegs.be